Krstaški ratovi nekad i sad: borba za moć i mobilisanje masa

Helen Vitl

Katolička crkva je 1095. godine pokrenula krstaške ratove koji su odneli milione nevinih života. Kako je srednjovekovni sveti rat postao političko oružje koje i posle 1.000 godina oblikuje svetske sukobe?

Sadašnji trenutak uveliko podseća na 11. vek... Mi ne želimo da ratujemo, ali moramo, baš kao i naša braća hrišćani pre hiljadu godina.“ Ovo su reči američkog ministra rata Pita Hegseta iz njegove knjige iz 2020. godine „Američki krstaški rat: Naša borba da ostanemo slobodni“.

Hegset je samo poslednji u dugom nizu političara i ekstremista koji se pozivaju na krstaške ratove – od Kju-kluks-klana, preko američkog predsednika Džordža V. Buša, pa sve do Osame bin Ladena i Andersa Brejvika.

Istorija krstaških ratova je duga i složena. Ali, ona se može sažeti kao izuzetan primer toga kako religija može postati moćno oruđe za postizanje političkih ciljeva, pomažući liderima da ujedine ljude, opravdaju ratove i mobilišu podršku masovnih razmera.

Skoro 1.000 godina je prošlo od tog novembarskog dana 1095. godine kada je papa Urban II održao vatreni govor koji će pokrenuti vekove ratovanja i promeniti tok istorije.

Zašto su krstaški ratovi i dalje tako snažan izvor inspiracije za savremene lidere?

Slika prikazuje papu Urbana II kako na trgu u Klermonu u Francuskoj drži vatreni govor i poziva u Prvi krstaški rat (1095. godine)

Borba za moć dvojice papa i poziv na Sveti rat

Sredinom 11. veka, muslimani, turski Seldžuci, osvojili su ogromne teritorije na Bliskom istoku. Početkom 1070-ih preuzeli su kontrolu nad svetim gradom Jerusalimom. Širile su se glasine da su hodočasnici i hrišćani koji žive u tom regionu progonjeni, a sveta mesta sknavljena.

Papstvo u Rimu je u to vreme bilo u ogorčenoj borbi za prevlast sa carom Svetog rimskog carstva Hajnrihom IV oko toga ko zaista drži uzde moći u zapadnom hrišćanskom svetu. Zbog ovog sukoba i postojanja suparničkog pape Klimenta III kojeg je Hajnrih nametnuo, papa Urban II godinama nije mogao bezbedno da boravi u Rimu i stalno je bio na putovanjima, i tražio saveznike po južnoj Italiji i Francuskoj.

Kada je vizantijski car Aleksije I Komnin 1095. godine uputio apel papi Urbanu II za pomoć u odbrani od Seldžuka, to je papstvu pružilo priliku da demonstrira svoju moć tako što će, zaobilazeći Hajnriha, okupiti evropsko plemstvo za ni manje ni više nego – Sveti rat.

Na putu do Svete zemlje - pogrom Jevreja u Evropi

Rat je bio uobičajeno stanje stvari u srednjovekovnoj Evropi, koju je pogodio i niz sušnih godina, gladi i kuga. Verovanje da je to biblijski „smak sveta“ bilo je široko rasprostranjeno.

Urbanov poziv na Sveti rat radi „oslobađanja Crkve Božije“ bio je ubedljiv: pored već proklamovanog antisemitizma, demonizovao je muslimane i obećao krstašima potpuni oprost svih prošlih grehova – kao i večno spasenje.

Poziv na Sveti rat prihvatili su muškarci i žene iz svih društvenih slojeva, od „prinčeva do seljaka“, navodi Džonatan Filips, stručnjak za istoriju krstaških ratova sa Univerziteta Rojal Holovej u Londonu.

Od ljudi se tražilo da odu u nepoznato, hiljadama kilometara daleko“, kaže on. Šanse da poginu bile su oko 35 do 40 odsto. Zato su morali „biti vođeni nečim važnijim od golog života. Vera je morala biti na prvom mestu“.

Vojska sastavljena od seljaka, nižerangiranih vitezova i plemića, koju su predvodili propovednici, krenula je u Svetu zemlju 1096. godine. Ovaj pohod je kasnije postao poznat kao „krstaški rat seljaka“.

Svoje prve žrtve odneo je u Porajnju, gde su masakrirane hiljade Jevreja u jednom od najranijih talasa antisemitskih pogroma u srednjovekovnoj Evropi.

Bolje organizovana vojska visokog evropskog plemstva okupila se u Konstantinopolju između novembra 1096. i aprila 1097. godine.

Slika prikazuje engleskog kralja Ričarda I Lavljeg Srca tokom Trećeg krstaškog rata, u pokušaju evropskih vladara da preotmu Svetu zemlju od Saladina.

U Svetoj zemlji - krvoproliće bez presedana

Sveta zemlja, koja se nalazila između današnje Turske, Sirije i Egipta, bila je multietničko, višejezično društvo podeljeno između sunitskih turskih vladara (Seldžuka) na severu i šiitskog kalifata sa sedištem u Egiptu (Fatimida) na jugu.

Lokalnom stanovništvu je trebalo vremena da shvati da ovo nije samo još jedan u nizu pljačkaških pohoda, već dugoročno osvajanje. Iskoristivši tu političku rascepkanost, krstaši su brzo zauzeli ključne gradove poput Edese i Antiohije, da bi 1099. godine osvojili i sam Jerusalim, gde su masakrirali hiljade nevernika - muslimanskih i jevrejskih stanovnika.

Na tim prostorima hrišćanski vladari su opstali naredna dva veka. Mnogi istoričari smatraju da je pad poslednjeg krstaškog uporišta, grada Akre, 1291. godine označio kraj krstaških ratova u Svetoj zemlji.

Borba protiv Osmanlija i Rekonkvista na Iberijskom poluostrvu

Bitka na Kosovu polju 28. juna 1389.Bitka na Kosovu polju 28. juna 1389.

Kasnije su, međutim, pokretani novi krstaški pohodi, uključujući i one koji su imali za cilj zaustavljanje napredovanja Osmanlija u jugoistočnoj Evropi u 14. veku.

Hrišćanski vojni pohodi poznati kao „Rekonkvista“ imali su za cilj ponovno zauzimanje Iberijskog poluostrva od muslimanske vlasti, što je trajalo sve do kraja 15. veka.

Krstaški ratovi u službi ratova civilizacija

Nasleđe krstaških ratova i dalje predstavlja moćnu i polarizujuću kulturološku odrednicu. I na Istoku i na Zapadu, istorijsko sećanje na ove srednjovekovne svete ratove često se iznova koristi za definisanje modernih identiteta, politike i sukoba.

Američki predsednik Džordž V. Buš izazvao je gnušanje javnosti kada je 2001. godine takozvani „Rat protiv terorizma“ opisao kao „krstaški rat“.

Sa druge strane, Osama bin Laden je koristio upravo taj izraz kako bi američke vojne akcije prikazao kao religijski sukob sa ciljem uništenja islama. U svojoj propagandi, bin Laden se pozivao na nasleđe Saladina, legendarnog kurdskog komandanta koji se i danas poštuje kao heroj koji je 1187. godine preoteo Jerusalim od krstaša.

Engleski kralj Ričard Lavljeg Srca (1157–1199) i sultan Sirije i Egipta Saladin (1137–1193), čuveni rivali koji su odmerili snage na istorijskim bojištima kod Arsufa 1191. i Jafe1192. godine.

Prazni mermerni spomen-sarkofag u Saladinovom mauzoleju u Damasku, koji je 1898. godine donirao nemački car Vilhelm II. Saladinovo telo je, u skladu sa islamskim običajima, sahranjeno u zemlji ispod originalnog drvenog obeležja iz 12. veka koje se nalazi odmah pored.

Od 19. veka Saladin postaje simbol borbe protiv zapadnog kolonijalizma i imperijalizma“, kaže Mohamed El Merheb, stručnjak sa SOAS Univerziteta u Londonu. „Tokom 20. veka, mnoge islamističke grupe takođe počinju da nazivaju zapadne sile ’krstašima’, pa to postaje deo političkog nacionalizma na državnom, ali i na popularnom nivou, na primer u filmovima. Na Zapadu se danas dešava ista stvar, samo u suprotnom smeru.“

Krstašku simboliku već dugo koriste desničarski pokreti u Sjedinjenim Državama i Evropi kako bi promovisali narative o sukobu civilizacija. Latinsku frazu „deus vult“ (Božja volja) koristile su ličnosti poput desničarskog masovnog ubice Andersa Brejvika, ali i nemačka desničarska partija Alternativa za Nemačku (AfD), dok francuska ekstremno desničarska stranka „Rekonkvista“ nosi ime upravo po pomenutim vojnim pohodima.

Aktuelni američki ministar rata Pit Hegset ima istetoviranu frazu „deus vult“ na ruci i krstaški krst na grudima i u više navrata je koristio simboliku krstaških ratova kako bi definisao unutrašnju i spoljnu politiku SAD – od rata u Iranu do „borbe“ protiv „pošasti levičarenja“. U svojoj knjizi, Hegset krstaške ratove naziva „odbrambenim“ i „egzistencijalnim“ ratom za odbranu Evrope od islamske ekspanzije.

To nije bio samo sukob između hrišćanstva i islama

Međutim, El Merheb smatra da se krstaški ratovi danas često pogrešno svode na prost sukob između hrišćanstva i islama, „što zapravo nikada nije bio isključiv slučaj“.

On ističe činjenicu koja se u modernoj politici svesno zanemaruje, naime „da su krstaški ratovi od samog početka bili izrazito antisemitski pohodi, ili nasilni pohodi usmereni protiv drugih hrišćanskih zajednica u Evropi, poput Katara u Francuskoj, protiv Vizantije i islamskog sveta, a ignorišu se i brojni međureligijski savezi između muslimana i krstaša“.

U svemu tome, zaključuje on, moderni političari zaboravljaju koliko su ti istorijski pohodi zapravo bili nasilni i destruktivni. 

Izvor